Srbin koji je izumeo prvi računar i smatra se pretečom informatike i kibernetike

Svestrani srpski naučnik, često nepravedno zapostavljen, osnivač je nekoliko matematičkih disciplina: matematičke fenomenologije, teorije matematičkih spektara i intervalne matematike: tvorac je više priznatih patenata: daljinar, automatski menjač za automobile, dubinomer, naprava za šiforvanje, motor sa klipom naizmeničnog dejstva, naprava za zaštitu brodova od udesa; konstruisao je prvi analogni hidraulični računar i smatra se pretečom informatike i kibernetike – Sve to i još mnogo više jeste Mihajlo Petrović Alas.

Mihailo Petrović (6. maja 1868 – 8. jun 1943), u beogradskoj čaršiji poznatiji kao Mika Alas, bio je matematičar, naučnik, profesor Univerziteta u Beogradu, preteča kibernetike, osnivač beogradske matematičke škole, akademik Srpske kraljevske akademije i akademija nauka u Pragu, Varšavi, Krakovu, Bukureštu i Zagrebu, i član više naučno-matematičkih društava u svetu, ali i moreplovac, putopisac, književnik, alas i violinista.

Objavio je veliki broj pronalazaka, naučnih radova, udžbenika i putopisa sa svojih pomorskih putovanja. Dobio je veliki broj nagrada i priznanja i po svom naučnom radu i rezultatima spada u najveće srpske matematičare – jedini matematičar među 100 najznamenitijih Srba

Prirodno-matematički odsek Filozofskog fakulteta u Beogradu završio je 1889. godine. Posle toga, u septembru 1889. otišao je u Pariz radi daljeg školovanja. Na Sorboni je diplomirao matematičke nauke 1891. godine, a fizičke nauke 1893. godine. Kao najbolji student svoje generacije prisustvovao je prijemu kod predsednika Francuske republike 1893 i 1894. godine. Iste godine odbranio je na Sorboni doktorsku disertaciju iz oblasti diferencijalnih jednačina i stekao stepen doktora matematičkih nauka.

Nove matematičke discipline
Petrović je bio jedan od najvećih stručnjaka u svetu za diferencijalne jednačine, a došao je do impozantnih rezultata i u teoriji funkcija, algebri i računarstvu. Nekoliko diferencijalnih jednačina, specijalnih funkcija i nejednakosti nose njegovo ime, a pripada i grupi retkih naučnika koji su zasnovali nove naučne discipline – matematičku fenomenologiju, teoriju matematičkih spektara i intervalnu matematiku.

Težnja ka otkrivanju analogije između tehničkih i bioloških sistema, vodila ga je otkrivanju univerzalnog naučnog jezika. Njegovo delo „Elementi matematičke fenomenologije“, bilo je preteča nove naučne discipline, koju je tada malo ko razumeo, a knjiga „Računanje sa brojnim razmacima“ predstavlja prvu monografiju o nejednakostima u svetu. Petrović usvaja diferencijalne jednačine kao svoj osnovni matematički jezik, iz kojeg će proizaći mnoge rasprave iz oblasti analize, fenomenologije, analognih računskih mašina, mehanike i drugih disciplina.

Značajni pronalasci
Osim matematikom, Petrović se bavio bavio i pronalazaštvom i patentirao je pet pronalazaka koji su bili zaštićeni, odnosno prijavljeni i realizovani u praksi.

Pronalazak daljinar otkupljen je i realizovan za potrebe Vojnotehničkog zavoda u Kragujevcu i Rusiji. Konstruisao je i jedan tip zupčastog prenosnika, koji je bio preteča automatskih menjača u automobilima, a omogućava prenos broja obrtaja bude konstantan. Konstruisao je dubinomer, napravu za šifrovanje, motor sa klipom naizmeničnog dejstva, a njegov pronalazak je i večiti kalendar, realizovan u više hiljada primeraka i zaštićen u Parizu 1916. godine.

Pri povratku s puta iz severne polarne oblasti, odgonetnuo je važan problem okeanske plovidbe: kako brod da odredi svoj položaj u odnosu na veliku santu leda koja plovi prema njemu i dovodi ga u opasan položaj. Izumeo je i način kako brod da izbegne minsko polje, odnosno napravu za obezbeđivanje plovnosti brodova posle oštećenja prouzrokovanih sudarom, minom, torpedom ili nasukavanjem.

Sa vojskom i diplomatijom
Kriptografija je nauka koja se bavi načinima očuvanja tajnosti podataka, a Petrović je u tome postigao velike rezultate: u prvoj polovini 1917. godine sastavio je nov sistem šifrovanja koji je vojska odmah počela da koristi. Sistem se zvao „Tri kartona”. Omogućavao je 720 rešenja, ključeva, a dotadašnji samo 196.

Njegovi sistemi šifrovanja su dugo godina korišćeni u vojsci i diplomatiji, sve do Drugog svetskog rata. A uoči rata, kad je Mihailu bilo sedamdeset tri godine, mobilisan je zbog toga što je vojsci trebalo njegovo poznavanje kriptografije.

Prvi računar, informatika i kibernetika
U oblasti računarstva Petrović je još krajem 19. veka objavljivao u Sjedinjenim Američkim Državama svoje konstrukcije računara i dobio od uglednih svetskih naučnika (Kamke, Prajs, Moren, Vilers, Majstrov) priznanja da je prvi konstruisao analogni računar za rešavanje diferencijalnih jednačina.

Njegova istraživanja u oblasti kinematičkih računara bila su ispred vremena – započeo je radove koji su razvijeni tek polovinom prošlog veka. Otkrio je da se hemijska reakcija može koristiti kao aritmetički uređaj analogne računske mašine, pa se smatra da je on začetnik hemijskokinetičkih mašina.

Ruska, poljska i američka nauka odale su Petroviću priznanje kao predskazatelju savremene nauke (kibernetike, odnosno teorije sistema) radovima iz oblasti primena analogija među disparatnim pojavama.

Tokom 1897. godine u radionici pariske Politehničke škole konstruisao je analogni računar za rešavanje diferencijalnih jednačina na principu kretanja tečnosti, prvi ovog tipa u svetu. Ovaj računar bio je u stanju da rešava dve klase diferencijalnih jednačina i mnogi naučnici ga smatraju pretečom plotera. Svoju konstrukciju objavio je u American Journal of mathematics, Baltimore 20 (1898) i 22 (1899).

Ovu preteču računara ili prvi analogni hidraulični računar u svetu – hidrointegrator, naučnoj javnosti je predstavio 1900. godine na Svetskoj izložbi u Parizu, u paviljonu Kraljevine Srbije. Za taj izum bio je nagrađen zlatnom (ili bornzanom) medaljom izložbe, a potom, 1907. godine i Počasnom diplomom Matematičkog društva u Londonu.

Hidrointegrator je hidraulična računska mašina koja mašinskim putem rešava određene klase diferencijalnih jednačina, koristeći osnovni zakon hidrodinamike: da se prilikom potapanja jednog tela u sud s nekom tečnošću nivo tečnosti menja u zavisnosti od oblika i veličine tela.

Dr Dragan Trifunović je 1980. godine izvršio rekonstrukciju Petrovićevog hidrointegratora. Taj rekonstruisani integrator se nalazi u kabinetu za matematiku Šumarskog fakulteta u Beogradu.

Tako je pola veka pre Norberta Vinera i razvoja moderne kibernetike Mihailo Petrović Alas otvorio viziju ove nauke, zbog čega ga mnogi smatraju njenim začetnikom. Da dodamo na kraju da je i drugi srpski naučnik – Nikola Tesla nizom pronalazaka takođe dao svoj veliki doprinos u računarskoj revoluciji. Patentirao je logičko kolo AND, koje se nalazi u svim računarima. Do ovog otkrića došao je razvijajući sistem za daljinsko upravljanje.

Priredio: Dalibor Drekić

Izvori: Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“, Digitalni legat Mihaila Petrovića Alasa, Suz, Politikin Zabavnik, Pouke

 

IZVOR:  rasen.rs