Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Godinama se izostavlja pun naziv južnosrpske pokrajine, pa se skraćuje u Kosovo, dok se drugi deo, Metohija izbacuje, pa se i teritorija Metohije terminološki stapa u okupirano i pod šiptarskom vlašću Kosovo, što je velika greška i nemar. Sam naziv, Metohija, predstavlja pečat na srpskoj tapiji i na kosovsku i na metohijsku zemlju.

Iz najranijeg perioda Metohije istorijski izvori su dosta retki i najčešće potiču s početka X i XI veka. Od ranih vekova srpske državnosti, od devetog veka, datiraju srpske tapije na metohijsku (i šire kosovsku i južnije) zemlju.

Prvo zabeleženo pominjanje srpske države na prostorima Kosova i Metohije datira iz X veka. Vizantijski car i pisac Konstantin VII Porfirogenit (905 – 959) i savremenik srpskog kneza Časlava (927 – 950), beleži u kneževini ,,krštenoj Srbiji“ grad Destinik. Sasvim je izvesno da se nalazio kod današnjeg sela Drsnika na levoj obali Belog Drima.

Car Konstantin Porfirogenit piše da je ,,arhont (knez) Časlav sredio i naselio zemlju i kao arhont u njoj se učvrstio.“

Država kneza Časlava prostirala se od obale Belog Drima preko Hvosna, Rasa, Salinesa (današnje Tuzle) do reke Save na severu, a na zapadu se graničila sa rekama Cetinom, Plivom, Livna i Imota.

Vizantijski car Vasilije II je poveljom iz 1019. godine osnovao Ohridsku arhiepiskopiju sa 31 eparhijom među kojima su upisane i Prizrenska i Lipljanska episkopija. Car nabraja da su u Prizrenskoj episkopiji bili: Hvosno, Prizren, Leskovac (na ušću Kline u Drim) i Vret (današnja sela Brut ili Vrbnica jugozapadno od Prizrena).

Veliki srpski župan Stefan Nemanja poklonio je 1198. godine manastiru Hilandaru Velikohočki metoh sa devet sela, planinom, vinogradima i pčelinjacima, svojom poveljom čiji je original nestao u Prvom sv. ratu kada je opljačkana Narodna biblioteka Srbije. To su sela: Neprobišta, Momuša, Samodreža, Retivlja, Trnje (nije greška, tako stoji ), Retivštica, Trnovac, Hoča i druga Hoča (današnje Velika i Mala Hoča), Trpeze, Dašbor i Goliševa. Imena sela su srpska, osim dva, verovatno vlaška (Momuša i Dabšor).

Sveti Sava, sin i biograf Stefana Nemanje, pored naziva za župu Hvosno (između gornjeg toka Belog Drima i Pećke Bistrice), uvodi i širi naziv: ,Zemlja Hvosno’.

hvosno1 409x191 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

U ,Zemlje Hvosna’ Sv. Sava svrstava pored već pomenute župe: Hvosno, župu Zatrnava između Dečanske Bistrice i reke Trnave; župu Reke zapadno od Zatrvanske župe sa rekama Ribnik i Zatrnava; župu Patkovo između reke Ribnika i planine Paštrik; župu Podrimlje sa planinama Koznik i Milanović; Prizrensku župu sa Velikom i Malom Hočom; župu Kujavču sa selom Rakoš; župu Drškovinu sa Podgorom i Kostrc oko reka Miruše i Topluhe prema Crnoljevu. Župi Hvosno, odnosno Metohiji, pripada Rugovo sa klisurom, planinama i selima, Rugovske planine, Slano Polje i Tmasti Grozd špominju se u povelji kralja Stefana Prvovenčanog 1220. godine.

rugovska tvrdjava 409x350 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Rugovska sela: Kućište, Boge, Drenje, Veliki i Mali Štupelj, Košutana, Lutovo i ostala, – sva nose srpska imena. U Rugovi, u klisuri s obe strane Bistrice, nalazi se čitav venac srpskih isposnica gde se odvijao poseban monaški život i veoma plodna prepisivačka i književna delatnost.
Albanaca nije u Rugovi bilo sve do polovine XVIII veka.

U srednjovekovnom Hvosnu najpoznatiji Hvostanin bio je Sv. Petar Koriški, savremenik Sv. Save, za koga je srpski književnik i monah Teodosije oko 1310. u žitiju Sv. Petra Koriškog pisao da je „sin blagovernih roditelja iz hvostanskog sela Unjemira“.

O još jednoj hvostanskoj župi, Reke, ostao je zapis u srednjovekovnoj knjizi riznice manastira Pećke patrijaršije o mučeničkoj smrti „njenog gospodina Uroša sa sinom“: „V’ nedele V’seh svetih nabodoše u Peči gospodina Uroša Hrečanina na kol’c’ i sina“ ( vidi: Mošin, Vl: Rukopisi manastira Pećke patrijaršije, str. 43)

Sv Sava, nakon što je izdejstvovao samostalnost Srpske crkve 1219. godine poveljom vizantijskog cara Vasilija II, osniva u Metohiji dve srpske episkopije: U Prizrenu i Studenici Hvostanskoj (severoistočno od Peći) i postavlja srpske episkope.

Stefan Prvovenčani, veliki župan srpski (1196 – 1217) i kralj (1217 – 1227) potvrđuje darove svog oca Nemanje manastiru Hilandar i tom daru dodaje sela srpskih imena i u to vreme srpskog stanovništva:

„Đurđevik, Petrovik, Kruševo, Knina, Rubač Potok, Drenik, Grebnik, Govan, Zaljut, pa Videlje, Belčišta sa Gornjim Vranićima, planinu Dobri Doli, trg Kninac i vinograda dva“.

hilandar 409x273 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju
Manastir Hilandar

Posed se nalazio sa obe strane belog Drima, ušća Kline i Pećke Bistrice, a objedinjeno je nazvan Kruševski metoh. Povelja je izdana 1200/02. godine. Stefan Prvovenčani je napisao i Žitije Sv. Simeona, svog oca Stefana Nemanje, koje se čuva u pariskoj Nacionalnoj biblioteci.

Kralj Vladislav (1234 – 1243), sin Stefana Prvovenčanog, daruje Hilandaru „Videv zapisanije dedino mi i ot’čino… pridah selo Vraniće“.

kralj stefan uros 1 287x409 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Stefan Uroš I, kralj Srbije (1243 – 1277) osniva hram Sv. Nikole u Hvosnu 1276/77. godine, potčinjava ga manastiru Mileševi i daruje mu imanja u selima koja nose srpske nazive.

Kralj Stefan Uroš I darovao je Humskoj episkopiji, manastiru Bogorodice Stonske na poluostrvu Pelješac kod Dubrovnika ,,selo Rakoš u Hvostne“ i ,,selo Kruševac u Drškovini“.

Kada je, potom, Humska episkopija preseljena iz Stona u manastir Sv. Petra kod Bijelog Polja na Limu, kralj je novom poveljom ista sela dao novom sedištu episkopije.

kralj dragutin Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Kralj Dragutin (1276 – 1282) darovao je Sv. Bogorodici Svetogorskoj Hilandarskoj selo Lokvicu i odredio da njegovi ljudi „iz prizrenske metohije“ daju čoveka da čuva stražu na moru u pristaništu manastira Hilandara“.

kralj milutin Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Kralj Milutin (1282 – 1321) potvrđuje 1282. godine priloge svog dede i oca manastiru Hilandaru i daruje nova:
selo Labićevo i planinu Koznik kod Orahovca u Metohiji.
Godine 1307. podiže episkopsku katedralnu crkvu Sv. Bogorodice u Prizrenu. Godine 1314 – 1316. podigao je nedaleko od Zvečana ,,sebi za večno pokoište“ manastir Banjsku – mauzolej gde je bio i sahranjen. Njegova zadužbina sa fresko – poveljom na zidu je i velelepni manastir Gračanica na Kosovu. Milutinova Svetostefanska – Banjska povelja, pisana na pergamentu u obliku knjige sa 96 listova, danas se nalazi i Eski – saraju u Carigradu (Istanbulu).

U povelji kralj Milutin navodi darovana dobra:

,,I u Hvostnu selo Gumništa sa međama…. selo Kostr’c sa oranicama kraljevim i sa ratarima i sa pčelarima; selo Redobradi u Drškovini, Banje, Rudnik, od Rudnika međa u drškov studenac, Lelčina (dan. Leočinu), Suvo Grlo i crkvu Sv. Bogorodice na suhogrlskoj zemlji, u Drenovik putem u Klečiglavu..:“

,,A u župi Kujavči selo Osojani sa međama od Šaljičovca, Belog Polja, Verića, Tučepa.“

Srpski kralj Stefan Uroš III Dečanski (1321 – 1331) bio je na praznik Bogojavljenja 1321. krunisan za kralja ,,uz učešće celog sveštenog sabora srpskog“

Svečano krunisanje obavljeno je u novoj crkvi Bogorodice Ljeviške, sagrađenoj nekih desetak godina ranije, oslikanoj blistavim freskama, rukom najpoznatijeg slikara XIV veka, protomajstora Astrape i saradniak iz Soluna. Svečani čin krunisanja obavio je, uz sadejstvo svih episkopa, tadašnji srpski arhiepiskop Nikodim (1317 – 1324).

Godine 1326. kralj Stefan Dečanski izdaje povelju Episkopiji Prizrenskoj, Bogorodici Ljeviškoj kojom potvrđuje darove svog oca i daruje nova sela: Lutovinu (današnju Landovicu) i Nemišlju na Belom Drimu; Hoču Zagradsku, Povilsko (danas Pousko) više Prizrena; Pustomulče u Opolju, Belaćevac i Slatinu u Drenici i manastir Sv. Simeona u Mušutištu.

Između 1327. i 1335. Stefan Dečanski sa sinom Dušanom podiže manastir Dečani i daruje mu silna imanja u posed. Pored manastira osnovao je i bolnicu – prihvatilište za najteže bolesnike. Bolnica je imala četiri odeljenja u kojima su bolesnici raspoređivani prema vrsti oboljenja, a upravnik bolnice bio je školovan i iskusan lekar.
Od osnivanja, 1330, ova ustanova imala je izuzetno značajnu ulogu u narodnom životu.

danska hrisovulja1 274x409 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemljuPREVOD PRVE HRISOVULjE MANASTIRA DEČANI NA SAVREMENI SRPSKI JEZIK:

„Svedržitelj Gospod i Tvorac svega, onaj koji drži u vlasti svu tvorevinu, jedini u večnoj svetlosti, onaj koji prebiva u tri lica, bog od boga, svetlost od svetlosti, život i životodavac, prevečna mudrost i sila, koji je bez majke na nebesima poznat i opet radi našeg spasenja bez oca, od majke na zemlji vidljiv, bogočovek da bi ljude spasao i da bi u prvobitni raj uveo rajsku radost, sve je pretrpeo na zemlji živeći.

Vladar i gospodar anđelima i arhanđelima i svim nebeskim silama, huljen i klevetan, ismejan, raspet, primivši sramnu smrt i iz mrtvih vasksnuvši, izvede iz ada ljudsku prirodu, uznese se k ocu na nebo, dok su ga apostoli i učenici njegovi gledali i žalili zbog rastanka s njim.

Njima obeća da će poslati presvetoga duha i naučiti ih svakoj istini, i ne samo njegovim učenicima nego i svima koji veruju u njegovo ime, zato što poučeni i naučeni svi sveti stekoše slavu koju oko ne vide, ni uho ne ču, ni u srce čoveku ne dođe.

Ko je kadar da ispriča o moći Božjoj? I nama priliči da uperivši k njemu oči srca i oči duše razumno shvatimo ko je ovaj car carevima i gospodar gospodarima, koji uzima duše i carevima i kneževima, u čijoj je ruci svako biće da mu se klanja sa strahom i radošću, kako je rekao po proroku Davidu: „Služite Gospodu sa strahom i radujte mu se s trepetom“; i opet: „Uzmite žrtve i uđite u njegove dvore“; i opet: „Prinesite Gospodu slavu i poštovanje“.

Njega zavoleše naši očevi i u njega se uzdaše, uzdaše se i spasli su se, jer odbacivši brigu o svemu zemaljskom i prihvativši se duhovnog razuma i straha Božjeg, zameniše zemaljsko carstvo nebeskim životom i beskrajnom slavom, ostavivši nam na zemlji uspomene dostojne hvale, ispunjavajući svakom nasladom i radošću naše duše i tela naša.“

Dečanima je kralj, poveljom pisanom u Porodimlju, današnjem Nerodimlju, darovao posed, zemlju sa selima i ljudima na prostoru od Pećke Bistrice do reke Valbone u Albaniji. Dečanska povelja je jedina koja je očuvana i koja se kao takva nalazi u Srbiji i nalazi se u Drž. arhivu Srbije.
U toj povelji stoji da vladar daruje manastiru Dečani 89 sela sa 2435 kuća i 6600 odraslih muških lica, bez popisa ženskih lica i dece, a kad se i oni dodaju, broj žitelja na dečanskom posedu iznosio je oko 20 000 duša.
Svi nazivi upisanih naselja i imena lica su slovenskog, srpskog porekla ili uzeta iz hrišćanskog imenoslova, a samo izuzetno retko grčkog ili vlaškog porekla.

hrisovulja 263x409 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju
Stranica hrisovulje cara Dušana kojom osniva manastir Sv. Arhangela Mihaila i Gavrila oko 1348.

Tumačenje: Janko Šafarik (1862) „Objasnjavajuće primetbe k hrisovulji Dušanovoj Uveren sam, da ću učiniti veliku radost i milu uslugu svima Srbima, koji ljube rod i njegovu slavnu prošlost, tim što iz tame neznanja izdajem na svet ovu najveću od sviju dosad poznati srbski povelja, koja je po svom bogatom i mnogostručnom sadržaju za celo i jedna od najvažniji. Ovom hrisovuljom ili zlatopečatnim pismom svojim osnovao je najznamenitiji vladalac srbski, car Stefan Dušan oko godine 1348-me svoju zadužbinu, monastir sveti arhangela Mihaila i Gavrila na Bistrici pod Prizrenom, jedan od najbogatiji i najveći srbski monastira; a za nju dosad nije se nikako znalo, dok ovaj prepis nije nam iz stare Srbije srećnim slučajem do znanja došao, koji je jedini do sad poznati, verovatno savremeni i sa samog prvopisa uzeti prepis. Kad je ova hrisovulja upravo izdata, to se sa podpunom izvestnošću nemože pokazati, jer joj nema ni početka ni svršetka; ali zaključujući po drugim pismima cara Stefana, a naročito po hrisovulji njegovoj datoj u Prizrenu 29 Aprila, 1348, u kojoj crkvi sveti Arhangela u Jerusalimu poklanja neke dohodke, i u kojoj kaže da je onda (t. j. 1348 god) postavio temelj arhangela Mihaila crkvi [vidi Miklosich: Monumenta Serbica str. 133 i sl.] koja neće biti druga, nego upravo ova, možemo pravedno reći, da je i ovo osnivajuće pismo tada, ili skoro za tim moralo biti izdato, dakle 1348 godine. Kakva je ova crkva morala biti veličestvena, to se može videti iz reči starog srbskog letopisca, koji kazuje: Seže Dušan . . . . stvori že i crkov preslavnu svetim arhistratigom u Bistrici više Prizrena jeiže tačno pod Slačcem nemnju biti ničtože, i takova dobrota greh radi mojih bliz jest razorenija. Dobrostju že i hudožestvom pvashodit Dečansku crkov, kromje mramora i veličastvom lučaša Dečanska. Temže i glagoljut žitelje strani toe, jako Prizrenske crkve patos, i dečanska crkvi, i pećska priprata, i bansko zlato, i resavsko pisanije neobretaet se nigdeže. U ovoj hrisovuli izložena su obširno i potanko sva dobra i prava koje je ovaj silni vladalac darovao istom monastiru; poimence navedene su priložene mu crkve, sela, zemlje, vodenice i vinogradi i sve se tu pobrajaju i opisuju, zajedno sa svojim granicama i mnogim do nji ležećim susednim mestima; tu su popisani svi podanici i sluge, Srbi, Vlasi i Arbanasi, koje je ovom monastiru podčinio, a koji ljubopitna pa često sasvim neobična i za jezik srbski pa i u obšte slovenska važna, sobstvena imena stotinama su tu navedena; dalje opredeljuju se potanko i ponaosob sva ona velika preimućstva i prava kako politična tako i crkvena, kojima je važnost i samostalnost ove svoje zadužbine osigurao; propisana su i pravila za življenje i za domaći poredak u samom monastiru; tako isto podrobno su izložena mnoga prava i slobode koje je darovao podanicima monastirskim u državi, a ujedno izložene su i dužnosti ovi podanika prema monastiru. Sve to tako je prostrano izloženo u ovom velikom spomeniku, da je on po tom isto toliko važan za poznavanje ne samo politični i pravni otnošaja, nego i crkvenog i hijerarhijskog, pa i građansko-društvenog stanja negdašnje srbske države, koliko je važan i za izučenje njene stare topografije, pa osobito i za poznavanje tadašnjeg stanja narodnog jezika, jer je ovaj prevažan izvornik srbske istorije i starine gotovo sasvim govornim srbskim jezikom napisan. Da bi ova potvrđivanja i samo površno posvedočio, ili bolje da kažem, da bi obratio pozornost čitaoca bar na neka najvažnija mesta ovog spomenika, iz koji će se o njegovoj velikoj znamenitgosti uveriti moći, navodim ovde samo neke točke iz njegovog preobilnog sadržaja, jer inače postale bi moje primetbe preveć obširne, počem gotovo u svakoj vrsti ovog dragocenog dokumenta ima nešto važno i znamenito, o čemu bi ili istorik i starinar ili pravnik i državnik, ili ispitatelj jezika mnogo govoriti mogao, a to za sad moja namera nije.

Srpski kralj i car Dušan (1331 – 1335) za četvrt veka vladavine uspeo je da stvori veliku srpsku carevinu koja je obuhvatala Mačvu, Zahumlje, Albaniju, Epir, Tesaliju i svu Makedoniju osim Soluna.

Podigao je 1348. godine manastir Sv. Arhanđela kod Prizrena i podario mu vlastelinstvo od 111 sela i naselja. Pri manastiru je osnovao bolnicu sa 20 postelja za lečenje monaha. Osnivačka povelja cara Dušana manastiru Svetih Arhanđela uništena je za vreme austrougarske okupacije 1915.

zapis radoslava grujica o orahovackom zlatoustu 409x313 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Na saborima u Skoplju 1349. i Serezu 1354. Dušan donosi Zakonik blagovjernog cara Stefana. Jedan od nekoliko prepisa Zakonika, poznat kao Prizrenski, čuva se u Narodnoj biblioteci Srbije. Sam Zakonik je ocenjen kao ,,najlepše delo srpskog srednjeg veka.“

Dušan je sahranjen u svojoj zadužbini, manastiru Sv. Arhanđela kod Prizrena; međutim manastir su razorili Turci i od njegovorg kamena izgrađena je Sinan pašina džamija.

Na saboru u srpskoj prestonici Skoplju 1346, Dušan je krunisan za cara, a njegov sin Uroš roglašen je za ,,mladog kralja – savladara.“ .

Car Dušan i car Uroš imali su dvorac pored Prizrena i u Ribniku na reci Bistrici, jugozapadno od Prizrena. U Ribniku je car Uroš izdao tri povelje Dubrovčanima i jednu manastiru Sv. Bogorodice Sinajske. Povelje iz 1358. i 1366. izdate manastiru Hilandar i danas se tamo čuvaju.

car dusan krunisanje 409x296 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Kralj Marko, sin Vukašinov, na saboru 26. septembra 1371. proglašen je za naslednika cara Uroša. Iste godine, mladi kralj Marko podigao je crkvu Sv. Bogorodice Vladičice u Podgrađu (Potkaljaji) Prizrena i o tome iznad ulaza u narteks crkve na nadvratniku uklesao jedan od najlepših srpskih epigrafskih spomenika XIV veka sa godinom izgradnje crkve: 1371.

U crkvi su, do 1999. i albanskog rušilačkog i vandalskog divljačkog džihada, bile sačuvane i dve nadgrobne ploče sa natpisima iz 1371. godine.

kralj marko 409x389 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Srpski knez Lazar Hrebeljanović (1329 – 1389), pored Moravske Srbije bio je gospodar Hvosna, Kujavče i Metohijskog Podgora sa manastirom Studenicom Hvostanskom. Knez Lazar nastavlja tradiciju Nemanjića, pa je hilandarskoj Sabornoj crkvi dozidao spoljnu pripratu poznatu kao Lazareva priprata. Hilandarskoj bolnici darovao je 1379. godine selo Jelašnicu u Hvosnu koje je držao Gradislav Tepčija, crkvu u selu i njegove zaseoke: Đurđevik, Resnik, Slatinu i druge.

Godine 1380/81. darovao je manastiru Sv. Pantelejmona u Svetoj Gori i crkvu Sv. Spasa u Hvosnu kod manastira Studenice Hvostanske.

sv knez lazar 319x409 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Nakon Lazareve pogibije na Kosovu polju, na Vidovdan 1389, Vuk Branković preotima severnu Metohiju. Kneginja Milica sa sinovima Stefanom i Vukom potvrđuje darove manastiru sv. Pantelejmona u Svetoj gori 1395. godine; u Hvosnu crkvu Sv. Spasa sa selima i metosima „što je držala kod cara Stefana“ i dar vojvode Novaka i supruge mu Vidoslave, crkvu Sv. Jovana u Crkolezu sa selima i metosima.“

Kneginja Milica, kao monahinja Jevgenija, vralća 1397. godine manastiru Dečani neka otuđena sela i sa svoje strane prilaže nova, koja su, kroz istoriju, uglavnom zadržala svoja imena: Čabić, Brestovac, Batuša, Ribnica, Dobroš i zaseoke: Smoljice, Popovci, Plonošežci, Plavljane i druge.
Mara Branković, sa sinovima Grgurom, Đurđem i Lazarom prilaže bolnici manastira Hilandara „100 unči, od trga u Velikoj Hoči“ svojom darovnicom od 15. oktobra 1406. u vreme kad je vladao i Metohijom (već je bio gospodar Drenice i Kosova).

zvonik velika hoca 409x337 Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju

Đurađ Branković (1375 – 1456) je sin Vuka Brankovića i unuk po majci kneza Lazara. Đurađ Branković podiže velelepni grad Smederevo, koji Turci (uz svesrdnu pomoć nekoliko hiljada arbanaških vojnika) osvajaju 1439. Đurađ dobija 1444. svoju zemlju natrag uz obavezu da Turcima plaća danak. Tada dobija na upravu i Prizren.

Izvori:
METOHIJA, Milan Ivanović, Prometej, Službeni Glasnik 2013.
Pravoslavna srpska crkva, Radoslav Grujuć, Geca Kon, Beograd, 1921.
Spomenička baština Kosova i Metohije, RZ za zaštitu spomenika kulture, Beograd 2002
Istorija srpske ćirilice, Petar Đorđić, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd 1990.
Studenica Hvostanska, Korać Vojislav, Filozoski fakultet, Institut za istoriju umetnosti Beograd 1976.
Kosovo u poveljama, Dejan Medaković
Kosovo u poveljama srpskih vladara, Ars Libri, Besjeda, 2000.

(Metohija u srpskim vladarskim darovnicama, srpskim tapijama na tu zemlju)